Potomitan

Site de promotion des cultures et des langues créoles
Annou voyé kreyòl douvan douvan

Dis konsèy pratik pou ede jèn Ayiti
aprann ede tèt yo, e devlope lidèchip efikas

Emmanuel W. Védrine

Photo: Courtesy Fessando Suffren

3 out, 2020
mizajou 3 out, 2020

Edikasyon ak seyans fòmasyon e oryantasyon sou karyè, metye ak pwofesyon pami meyè kado nou te ka ofri jèn Ayiti pou ede tèt yo demen. Lè gouvènman ak enstitisyon (kouwè legliz*, lekòl, sant kominotè), e lòt group moun (kouwè klib, fowòm, òganizasyon) pa fè travay sa a, nou menm sitwayen konsène, oubyen bon samariten dwe pran konsyans kòman nou ka ede yo, e mete yo nan bon chemen depi bonè. Yo menm, tou, dwe konnen lè kèk moun ta dispoze tan kòm volontè pou oryante yo, se yon bagay yo dwe aprann apresye e pran avantay de sa.

Nou vin ak dis (10) konsèy pratik sa yo pou ede oryante tout jèn an Ayiti aprann ede tèt yo, pou aprann konnen nan ki direksyon yo vle ale, aprann envesti nan biznis pou fè lajan, e estrateji pou pèse mache travay entènasyonal la pandan yo Ayiti, e pandan yo lekòl. Esperyans nou baze sou sa nou wè, e viv nan gran peyi, e nou pa vle ret egoyis pou n ta pa pataje yo.

  1. ANGLÈ. Metrize lang sa a pèdi tan se yon paspò entènasyonal. Sa pral ba ou aksè a biznis, etid aletranje, kominikasyon ou korespondans ak lemond antye trapde (atravè entènèt la), mache entènasyonal, pwogran edikatif (tankou seminè nan diferan domèn) akoutèm nan peyi anglofòn yo, e rechèch syantifik. Ou pa ka fè sa san ou pa metrize lang anglè a dabò. Tyeke APP ki disponib (sou entènèt la) pou aprann anglè, pwogram anglè an liy, mande enfòmasyon sou yo pandan w konekte sou rezo sosyal yo.
     
  2. BRANCH TEKNIK. Ki bagay teknik ou konnen, ou ka fè, e menm konsidere sa kòm metye? Èske ou ka ranje aparèy elektwonik e kèk lòt bagay (tèlke antèn, bisiklèt, kopwoutè, motè, motosiklèt, radyo, refrijerasyon, telefòn, televizyon, trisiklèt ou (bisiklèt taksi), entèprete (alman, anglè, espayòl, fransè, japonè, pòtigè), apante , cheve (fè cheve, diferan kwafi, kwafè), desine (fè desen pou ilistre tèks, liv timoun), edite (an kreyòl, fransè, anglè, espayòl), edite yon paj wèb (web site), itilize konpwoutè, kapte e kannale dlo pou wouze tè ak jaden, kondi (kamyon, traktè pou fè diferan fonksyon), kouti (koutiryè, tayè), leson (bay leson patikilyè nan lang, matematik, mizik), montre moun kondi, òganize bank done (sou yon konpwoutè pou konpayi, òganizasyon), òganize kan d ete pou jèn (estrateji, e pwogram), pentire (fè penti, tablo espoze e vann), planifye konferans (teknik pou planifye yon konferans), prepare yon C.V (Curriculum Vitae) pou travay e referans pwofesyonèl, konferans sou entènèt la atravè zoom, skype), ranje (repare) kay, ranje antèn parabolik, sove yon moun k ap nwaye (dayiva), tape byen (konn tape kòm daktilograf), travay sou pwodui atizanal (pou vann sou entènèt la, mete nan mize, ekri liv pou timoun ak foto yo).
     
  3. ENVESTI NAN PWODUI AGWO-ALIMANTÈ. Èske w te konnen pi gwo mache Ayiti ki poko janm esplwate se pwodiksyon agwo-alimantè? Tout moun bezwen manje chak jou. Yo pa fè manje ak papye; se tè yo travay pou pwodui manje. Yon fwa n retounen ak agrikilti, envesti ladan (nan tout sans, enkli elvay bèt (bèf, bourik, chwal, kabrit, kochon, milèt) volay (kòdenn, pentad, poul), pisikilti (ou elvay pwason), nou pral wè kijan vizaj Ayiti pral kontan. E tout rivyè*, sous dlo, so dlo* ki genyen yo? Poudi gouvènman janm panse esplwate e kapte dlo sa yo k ap gaspiye pou ede nan pwojè irigasyon? Poudi gouvènman an gen pwojè irigasyon (menm jan ak peyi Etyopi bay egzanp sou sa sa jodiya)? E koze wout la (otowout, gran wout oubyen aywe pou konekte tout gran vil nan tout depatman yo, wout lokal anndan tout komin yo ki dwe fèt e elaji yo menm si poko gen mwayen pou asfalte tout. Baraj, pon, kanal, ki dwe fèt pou bay tou rivyè ak rivin limit yo lè yo debòde pou yo pa fè dega (tèlke ale tèt, jaden, bèt moun). Pou kisa oken gouvènman pa janm santre sou devlopman wout ak agrikilti an menm tan pou devlopman rapid Ayiti fèt? Moun bezwen elektrisite (ki enpòtan) men yo pa ka manje kouran lè yo grangou. Yon fwa gen bon wout ki fèt, sa non sèlman pral nan avantay tout depatman pou devlope rapid, men tou sa pral ede tou nan desantralizasyon peyi a pou moun pa vin konble nan kapital la pou tout sa yo bezwen, anpil moun pral retounen nan komin kote yo soti pou al brase aktivite ekonomik.
     
  4. ESPAYÒL. Metriz lang sa a san pèdi tan kòm dezyèm lang dominan nan kontinan ameriken an, apre anglè pou gen aksè a: biznis, etid aletranje, kominikasyon ou korespondans ak peyi Amerik Latin yo, mache entènasyonal, pwogram edikatif akoutèm nan peyi ispanofòn yo (Ajantin, Bolivi, Chili, Ekwatè, Espay [manman peyi a], Irigwe, Kiba, Kolonbi, Kostarika, Meksik, Pòtoriko, Repiblik Dominikèn). Ou pa ka fè sa san ou pa metrize espayòl dabò).
     
  5. ETID SEGONDÈ. Panse konplete l jiska fen bakalorera (pou gen yon diplòm etid segondè ki aseptab pou antre nan inivèsite aletranje, si w gen entansyon etidye aletranje). Sispann bat pakè. Sa pa pral ede w ak anyen, nan oken peyi etanje si w pral etidye aletranje, ni pou pase egzamen serye pou antre ladan yo. Matyè (pi enpòtan pou konnen): anglè, agrikilti, anviwonnman, biznis, ekonomik, ekri (konn ekri byen, kapab disète* sou nenpòt sijè san grate tèt an kreyòl, fransè, anglè, espayòl), enfòmatik (konpwoutè /òdinatè), espayòl, matematik, syans, teknik. Bat pakè se yon bagay tanporè anpil elèv fè gen nòt. Bon jan anseyan, pedagòj pa pral ankouraje oken elèv bat bat pakè lè yo konnen sa pa pral itil yo anyen. Ou dwe nan yon nivo pou aprann panse e kritike tout sa ou ka li, epi entèprete l. Bat pakè p ap ede w fè sa. Li pa ede w devlope lespri kritik (pou aprann analize e kritike, di sa w panse selon sa w konnen e rechèch ou fè). -- Enpòtans lang matènèl la kòm matyè premyè pou n panse ladan (menm si n ap ekri nan yon dezyèm lang oubyen yon lang dominan).
     
    Antre nan biznis pandan 2, 3, 4 ane omwen pou kreye yon baz ekonomik (lè w fin konplete nivo segondè). Pinga kouri ale nan oken inivèsite bòlèt Ayiti (ni pandan, ni aprè pandemi a). W ap gen tan fè sa, si w vle fè sa. Okontrè, se epòk pou leta ta fè fèmen tout lekòl (segondè piblik e inivèsite piblik) omwen pandan de ane pou fè etidyan konsantre sou rechèch k ap ede nan devlopman Ayiti (nan tout nivo, pou wè ak kisa y ap vini pou ta ede peyi a, e patisipe tèt kale nan travay sivik.
     
  6. KARYÈ NAN KONSTRIKSYON. Se yon domèn ki toujou bezwen moun travay, nan tout peyi. Epi se Ayisyen ki ouvriye nan anpil konstriksyon k ap fèt nan karayib la. Èske w gen kèk sètifika pou kèk branch nan konstriksyon? Ou te pase nan kèk lekòl /enstiti teknik pou sa? Panse fè sa si w pa t fè sa pou asire w yon karyè alontèm ki byen peye.
     
  7. KONPWOUTÈ (ÒDINATÈ). Enpòtans pou konnen domèn enfòmatik la pou ede w pèse mache entènasyonal la trapde, langaj ak pwogram konpwoutè ou dwe konnen, e fè (nan yon lekòl konpwoutè oswa nan yon enstiti teknik).
     
  8. KONTAK AK DYASPORA AYISYEN. Aprann devlope e kenbe kontak ak moun ki gen konesans (ki pa ni awogan, ni egoyis) pou oryante w. Konekte w atravè rezo sosyal yo (imel, fesbouk, twitè) pou enfòme w sou tout sa w bezwen konnen pou anrichi konesans ou.
     
  9. LISANS. Debouye w kou mèt Janjak gen yon pou kondi (machin, kasyon, traktè) depi w gen laj dizuit (18) an. Sa pral ede w, e ba w aksè fè biznis pou transpòte moun ak machandiz de yon andwa a lòt. Si w pa gen lajan pou ale nan yon oto-lekòl, mande yon zanmi ki gen machin pou fè pratik ak ou. Mete yon ti gaz pou li pou chak leson.
     
  10. SEMINÈ / SEYANS FÒMASYON. Enpòtans pou santre sou trening sa yo pou aprann fè ou devlope biznis (ki rantab, k ap mache, ki gen lajan). N ap jwenn nan seminè sa yo gratis sou entènèt la jodiya + videyo ou ka gade.
     
    Lè w fin li dis pwen sa yo, èske w pral kontinye rete pòv oubyen èske w pral panse a tout aktivite ekonomik ou ka panse fè an gwoup, ak zanmi, ak ansyen kondisip lekòl. Èske w pral dèyè prete kòb pou al Chili piti (pou travay nan jaden, lè w te ka fè sa kòm biznis nan peyi w) ? Èske w pral kontinye lage 30 C.V tout kote nan Pòtoprens pou fè moun kontinye pase w nan sa n konnen an (pase yo wè w pa ka itilize brenn ou pou kreye pwòp biznis pa w)?
     
    Pa bliye pataje refleksyon sa yo ak tout jèn, tout moun ki sou lis kontak ou, ak tout asosyasyon, fowòm, gwoup moun, klèb (klib), legliz, lekòl, nan konferans, òganizasyon, sant kominotè, zanmi… pou n ede lajenès Ayiti mache nan bon direksyon, e pou aprann devlope lidèchip efikas pou yo pa lidè koryas (dwèt long, san moral, san vègòy, sanwont, san vizyon) demen, men lidè dyanm (ki edike, k ap leve defi, k ap travay tout bon pou devlopman Ayiti, ki gen moral, ki gen sajès, ki konn wont, ki p ap fè diskou sèlman men aksyon, ki pa awogan, ki pa gen dwèt long, ki sensè e ki pwòp).

*Nòt detay

  • Rivyè. (Kèk) rivyè an Ayiti: Atibonit, Bouyaha, Kano, Kavayon, Dajabon, Depen (Lazil), Fè-a-Cheval, Grandans, Grann Rivyè Jakmèl, Grann Rivyè Nip, Gwayamouk, Lembe, Losyàn, Mawo (Lazil), Momans, Pedènal, Ravin Disid, Senmak, Sèpan (Lazil).
     
  • Disète. Ak esperyans nou ak elèv ayisyen ki soti Ayiti (nan High School, e nan inivèsite ameriken), nou ta remake anpil nan yo gen pwoblèm disète sou nenpòt sijè (ki ta prezante devan yo). Nou ka remake yon feblès nan lekòl Ayiti, nan mank preparasyon anseyan (kote anpil pa prepare nan matyè y ap anseye, ni resikle nan trening pou anseye pou aprann metòd ak teknik pou anseye pou ede elvèv kapte l trapde. -- Anfaz sou lekti (tout bagay yo ta jwenn pou li, enkli atik k ap pibliye nan jounal pou gade fason otè ap ekri, e estil y ap itilize nan devlope yon sijè). Atik e esè nou yo, atik ki lye ak politik an Ayiti an liy (an kreyòl, anglè e tradiksyon yo nan lòt lang) e kèk nan liv elektwonik nou mete disponib gratis an liy (Ide pou kreye yon high school Ayisyen prive nan Boston, Kreyol without toil: an introduction to Haitian Creole, Sezon sechrès Ayiti (woman), Peyi m rele Ayiti : My country is Haiti, Yon koudèy sou pwoblèm lekòl Ayiti, Yon panorama sivilizasyon Endyen) pou ede yo, e tout anseyan kòm gid sou teknik pou aprann ekri, disète sou diferan sijè.
     
    • (Kèk) So dlo. Bassin Bleu (Jakmèl), Kaskad Touyac (Pòsali), Sodo, So Matiren (Kanperen), So dlo Sous Goudèt(komin Lazil).
     
    Legliz. Etan enstitisyon anndan yon kominote (ki ka konsidere yon ti kominote li menm), ta dwe fè kèk travay sosyal tou. Pami yo, nou ka mansyone diferan seyans fòmasyon pou edike, e oryante fidèl yo, tèlke pa egzanp: (1) Estrateji pou (al) evanjelize (e kreye disip). (2) Etid Biblik (pou fòme fidèl yo, antrene yo pou preche, evanjelize, elt.). (3). Zèv misyonè akoutèm an diferan zòn, e aletranje. (4) Fidèl kòm vrè legliz la (yon legliz mobil), e kisa sa vle di. (5Kan d ete (kòm aktivite pou moun diferan laj, e sa moun ka fè ladan). (6Konferans (sou sijè enpòtan mond lan ap fè fas ak yo jodiya, e nan kominote nou). (7Konnen e ankadre manm asanble a (ki ka ap fè fas ak kèk difikilte). (8Kriz ekonomik ki ka afekte kominote a, e kijan pou siviv. (9Pwoblèm familyal (moun anndan asanble a ka ap konfwonte). (10Pwoblèm moun anndan asanble a ka genyen, e kijan pou ankadre yo. (11Pwogram ete, ou pandan gran vakans (sa k ka ofri ou kreye selon bezwen moun yo). (12Pwogram mizikal (pou ankouraje jèn yo fè kòm aktivite pou jwe legliz pi devan, e kijan pou parene kèk jèn ki ka bezwen sipò finansyè). (13Pwogram sosyal ki ka fèt pou tout moun aktif (ap fè yon bagay). (14) Pwogram pou adil diferan laj. (15) Seyans fòmasyon sou karyè, metye, pwofesyon. (16) Pwogram pou lajenès (prepare yon lis). (17) Selil ki pral fè vizit nan prizon. (18) Selil ki pral vizite malad (ki pa bezwen malad ki fè pati de asanble a) lakay yo, nan lopital, nan nursing home (mezon vyeyès). (19Seyans fòmasyon, ti konferans ou mini-konferans (senpozyòm) espesyalis ki nan asanble a ka fè oubyen ka envite pwofesyonèl vin fè. (20) Vakans (ide e planifikasyon, ki kote pou ale e aktivite pou fè). (21). Yon legliz mobil (ki pa sèlman vin chante, priye nan yon andwa presi yon jou presi). Gade modèl Jezikri (ak travay disip Li yo).
     
    Ten practical advice to help youths in Haiti help themselves, and to develop effective leadershipDix conseils pratiques pour aider les jeunes en Haïti à s’aider eux-mêmes, et développer un leadership efficace Diez consejos prácticos para ayudar a los jóvenes de Haití a ayudarse a sí mismos, y para desarrollar un liderazgo eficaz Zehn praktische Ratschläge, um Jugendlichen in Haiti zu helfen und eine effektive Führung zu entwickeln.

Tèks Anekse


LOUIS, Martin.
•  Védrine committed to bridging language gap. Martine Louis. Boston Haitian Reporter.

BELLEFLEUR, Hebert and Emmanuel W. Védrine.
Invitation to participate in a micro research on schools and education in Haiti : problems and proposed solutions.

DEGRAFF, Michel.
Videos of Haitian Creole Alphabet (and song).

VALDMAN, Albert.
Ann pale kreyòl: an introductory course in Haitian Creole. 2001 (revised ed.). [Bingual manual
Creole – English that can be used for learners of both languages : Manyèl bileng kreyòl –
anglè ki ka itilize pou moun k ap aprann toulede lang yo].

Haitian Creole - English Bilingual Dictionary. "The DICO Project”, (Volume I (2007). Indiana University – Creole Institute. Emmanuel W. Védrine, Frenand Léger, Jacques Pierre, and Nicolas André: member of the editing team and native editors]. Volume II (2017. 1148 pages): English – Haitian Creole Bilingual Dictionary. iUniverse (publisher).

VEDRINE, Emmanuel W.
A look at Higher Education in Haiti: another step after secondary level.
A look at the problem of schools in Haiti (English summary).
• A look at the problem of schools in Haiti: comments and suggestions: Yon koudèy sou pwoblèm lekòl Ayiti: kòmantè ak sijesyon.
Agriculture the first target for Haiti's Development.
An Annotated Bibliography on Haitian Creole: a review of publications from colonial times to 2000. 700 p. [Research presented at the Linguistic Conference held in Cayenne, French Guiana (from May 9 – 11. 2003, organized by the “Laboratoire des Sciences Sociales IRD de Guyane”), on the languages spoken in French Guiana. Also presented at the "17th Annual Haitian Studies Association”, University of Massachusetts-Boston, Oct. 2005.
• Ann oryante jèn Ayiti pou aprann ede tèt yo.
Are Black people going to continue talking about racism without moving forward?
Bilingual Education in Haiti: theory and practice | Theory and Practice | Edikasyon biling Ayiti: teyori e pratik.
Bilingual Programs & Bilingual Teaching Materials». [Side by side bilingual texts : Textes bilingues côte à côte : Tèks bileng kòtakòt].
Charla Lingwista Haitiano Emmanuel Védrine na NAAM. [On "Haitian Creole  Bibliography, 200 years of publications”. Courtesy: Myriam Lavache (Kreyòl Pale, Kreyòl Konprann Institute of Spoken Kreyol. Curaçao; Richenel Ansano (director of NAAM)]; and Yaniek Pinedo Védrine (translator).
Civic duty should have been mandatory for all young people in Haiti.
Database of Haitian Interpreters, Proofreaders and Translators.
Dictionary of Haitian Creole Verbs with phrases and idioms.
Educating Haitian youth and the Haitian Community in Diaspora.
Est-ce que les Noirs vont continuer à parler de recisme sans aller de l’avant?.
Gramè Kreyòl VEDRINE Grammar of Haitian Creole. 354 p.
Haiti: for a practical education on Fridays | Ayiti: pou yon edikasyon pratik lè vandredi.
Haiti’s Super Web Directory : Anyè Elektwonik Ayiti.
Haitians presence and contribution to the society of Curaçao.
Kèk pwen enpòtan pou oryante moun sou ‘maryaj’, yon enstitisyon Bondye kreye». (Some important points to orient people on ‘mariage’, an institution founded by God).
Ki lang k ap gen batay la Ayiti: kreyòl, fransè ou anglè? / Which language will win the fight in Haiti: Kreyòl, French or English?.
Konsyantize • Motive • Chanje: Conciousness rasing • Motivate • Change.
Koudèy sou Edikasyon Siperyè Ayiti: yon lòt etap aprè nivo segondè.
Kreyol without toil: An introductory course to Haitian Creole.
L’importance d’acquérir un diplôme de fins d’études segondaires.
Mots nouveaux et idiomes entrant dans le creole haïtien.
Network of Haitian Students, Haiti – Diaspora.
New words and idioms entering Haitian Creole.
October 28, International Creole Day, and what?.
Orientation and Formation Training.
Orientation seminar for Haitian students coming to the United States.
Orientation training to motivate Haitians to invest in business and for their retirement.
Quelques plantes créoles et leurs noms en latin: Kèk plant kreyòl ak non yo an laten.
• Reflection on activites to orientate youths in Haiti.
Reflection on February 7, 2019: 33 years after the fall of the Duvalier’s Regime.
• Refleksyon sou aktivite pou oryante lajenès an Ayiti.
Refleksyon sou aktivite pou oryante lajenès an Ayiti.
Restructuring schools in Haiti: Restriktire lekòl Ayiti.
Retard dans l’enseignement des langues étrangères en Haiti.
Séance d’orientation pour motiver les Haïtiens à investir dans les affaires et pour leur retraite.
Selfishness: a virus destroying the Haitian Community.
Seyans Oryantasyon pou ede Jèn Ayisyen Ayiti wè klè.
Seyans oryantasyon pou etidyan ayisyen k ap vin Etazini.
Seyans oryantasyon pou motive Ayisyen envesti nan biznis e pou retrèt yo.
Sezon sechrès Ayiti (historical novel: woman istorik).[English summary]. In Papiamentu. language, Temporada di sekura na Haiti.
Some key information to help the Haitian Community: Kèk enfòmasyon kle pou ede kominote ayisyen.
Standardizing Haitian Creole: A Round Table DiscussionHaitian Studies Association,  18th Conference. University of Virginia, Charlottesville, VA. 2006. [Panel: Emmanuel W. Védrine, Marc Prou, Albert Valdman, Josiane Huducourt-Barnes].
Tardiness in foreign language teaching in Haiti’s schools.
Teaching materials for schools in Haiti: Materyèl pedagojik pou lekòl Ayiti.
The cultural richness of Haiti, an unexploited mine: Richès kiltirèl Ayiti, yon min ki poko esplwate
The English language in Haiti.
Trades, professions, careers: orientation training for Haitians students in Haiti.
Translation of Medical Terminologies: English – Haitian Creole.
Translation Seminar (English, French, Haitian Creole, Italian, and German).
Travay sivik ta dwe obligatwa pou tout jèn an Ayiti.
Twenty cents of consciousness to become a better persons: Ven kòb konsyans pou vin yon pi
Ven (20) Fraz kreyòl potomitan (tradui an plizyè lang): 20 (twenty) Key creole phrases (translated to different languages).
Working harder to bridge the generation gap.
Yon koudèy sou pwoblèm lekòl Ayiti.

Courtesy E. W. Védrine Creole Project
Boston, Massachusetts. USA

*

 Viré monté