Potomitan

Site de promotion des cultures et des langues créoles
Annou voyé kreyòl douvan douvan

Woch Dianman Kreyol
(Flè Banbou)

Dominique VELASQUES

«Le plus modeste poème écrit dans une langue vernaculaire est un joyau éternel.»
CHEIKH ANTA DIOP

BATA !
RAS MWEN SE RAS
BATA ! ! !

Twa ti grenn isi
dé gout an sa
yon chay adan tala
«h’onk h’onk h’onk !…men sa’w pé konpwann en, Hf’nk!»

èk tjek dot lavi mwen né san konnet...

(…)

mwen wè Difé
                    èk kriyé
                                        Anmwé
                                                an foufoun vlenn lanvè
                                                    an bèl lilèt manti-mantè
                                                an tout touf fèy
                                                    an bèl konté anba fè’y
                                                an foufou sôlda
                                                    an konpè fonmi wouj nwa
                                                an toutoun tou
                                                    an lanmizè lou cho long men èk dou
                                                          èk
                                                an foutou bwasèk
                                                    an titim san douvan-dèyè

«A-a ! oum-hou!»
«Aaaaa !… an han ! …»
«enben wè, kon nou di en, Iiiii… èk èk èk…»

èk mandé mwen kisa ankô...

              AN SEL KALTE MODEL PELA MALZOREY SAN PYES KALTE SIKRE ! ! !

mi mwen mi !
mi sa mwen yé mi !
mi ki moun mwen yé mi !

(…)

Dépi
              Mwen toupiti mwen to piti !
              Mwen maté mwen to piti !
              Mwen lévé mwen to piti
              Mwen hélé mwen to piti !

sa mwen fè mwen konnèt

                             sa ki mwen ?
                             sa ki rivé mwen ?
                             sa ki ranfouné mwen ?

Tjip hay !

              «Sa ou pa konnèt pi gran pasé’w !»
              «Pa chèché konpwann ayen !»
              «Ou kay tounen panyen !»

Honk!

Sé sa yo di !
Sé sa yo kwè !
Sé sa yo konpwann !

Men es sé sa ki sa ! ?

              «Hen wi, fout !»

                            «anni
                                   lévé lè’w lévé
                                   manjé plen bouden’w
                                   bwè  lérèstan fal ou
                                   pisé   fôs   koko’w
                                   kaka   laji  bonda’w
                                             èk
                                   dômi  kont  dômi’w»

              «sa’w lé ankô, non ! ?»

                                     mi yo mi
                                     mi sa yo sélé mi
                                     mi sé sa yo mandé mi
alò sé sa gangan nou kité ba nou, alò ?
alò sé lanmen sal taa yo lé nou pwan, alò ?
alò sé sòti an an sann pou rantré an difé, alò ?

                                     MANTI-YO ! ! !

Pas
     An vérité
                  Tout lo fè-wol taa
                              Tout lo padon-mèsi taa

                                     Sé té san
                                                 konté Modisyon !
                                     Sé té san
                                                 kouté Djab !
                                     Sé té san
                                                 kanté Apalézôt !

PAS, SA VRE ! ! !
                                      SA PIS KI VRE ! ! !
                                                 mwen wè’y an dé kokozyé’y !
                                                                                        Abolay
                                                 mwen santi’y anba lanmen’y !
                                                                                        Tanbou Sa a
                                                 mwen tann’i klen’en owon pat li !
                                                                                        kokochenn-an
                                                 mwen flaté londè’y afon kalnen’y !
                                                                                        zenzen-an
                                                 mwen pwan lanvi’y anba lang-li !
                                                                                               Tafya-a
                                                             èk
                                     vyé kongo zié blé a anni halé mwen pa zel
                                                 djôl-li lonjé-souflé
                                                       ouh’f
                                                           ouh’f
                                                      ouh’f
                                                           ouh’f
                                                     (pa dé kou !)
                                                 an touzorèy mwen
                                   avan lang-li lésité an danma
                                                     nanni
                                                          anlè kalbèch-mwen ba mwen
                                                                                                        …apréki
                                                     i viré bésé dé zié’y dousman
                                                                                    an manniè chimérik
                                              anmizi-anmizi pat-li glisé-viré-ladjé mwen
                                                                        èk
                                                                                         i anni tonbé dèd blo !
                                                                                                   anlè kouch-la
                                                                        dwet douvan mwen…
èk sa vré tou ! ! !
                            man wè yo
                                       man pis ki wè yo
                                       yonn doubout yonn douvan lot
                                       akondi an siklòn sann épi sitwon
                                                  ek
                                                  padan an tonnèdidié d’tan
                                                  sé té zépôlansyèl !
                                                  sé té kouwanfou !
                                                  sé té zéklènanzié !

                                                  ek épi
                                                      KLAW !
                                                  an sel plakata miks té plontonnen atè-a
                                                      sé té
                                                            tonbéanzo !
                                                      sé té
                                                            tjôkantèk !
                                                      sé té
                                                            grijiatè !
                                                  akondi an ladja mangous épi sèpan
                                                      ek
                                                    pa lot bò an pies koté
                                     zédjui an siflet té anni trigidi an nwèsè-a

                                             èk épi BA !
                                                                PAYAW !
                                                                                                            PO !

                                     An moun anni kriyé an sel kriyé ! ! !
                                     mwen menm pa konpwann
                                     mwen anni wè’y tjansé an kalzyé fèmen !
                                     mwen santi zo’y klatjé anba bôljounou’y !
                                     mwen lanvi an kalot san’y volè sigré djôl mwen !
                                     mwen tann jounou’y goudi atè, tèt li pann an syèl !
                                             mo flaté djèl-li an Aaahss ! ! !

                                                                  ek épi
                                                                  Blo !

                                  épé kasket a méday flanban kouwi-tonbé blé anlè’y
                                      yo goumen-dégridi ponyet-li dri anba an mòdan zékobel
                                             ek
                                             yo trennen’y alé atè akondi an patjé rad sal…

                                             lespri-mwen rété an bililik
                                                           kò-mwen, red kon bwonz
                                                           èk épi,
                                                           (owala mwen réyalizé)
                                                       mwen chapé kouwi an sel kouwi ka kriyé :

                                                                                                   ANMWE, DIFE MO ! ! !
                                                                                                              DIFE MO ! ! !
                                                                                                              DIFEE MoooOO ! ! !

                                             moun kouri-vini-wè sa ki pasé
                                             moun ! moun ! moun ! moun !
                                                        moun fè
                                                        moun di
                                                        moun sanbwi
                                                 bagay moun pa janmen wè…

« sa’w ka palé laa ? »

« sa ki moun-taa ?»

« sa ki di’w sa ?»

« hen non, monhè !... »

(…)

ajôlman, dépi’w wouvè djôl-ou
fidji tout moun dwôl
djôl tout moun pa sa dékoud
                                                oben
                                                        lapo friyapen yo
                                                        ka anni pati-fè rafal
                                                        akondi lanm kouto chien anba pawol-manti
                                                                                                 anba lafèsanbwi…
tjip, dan-mwen mol
                                                          bouyon san pwa...
(...)
poulos, tjè-mwen toujou boulouwé-alé van !
                                 pa asou kréto tet mòn désèktitid-mwen
                                 an manniè pou chapé anba rel rannézon rek réyalité-mwen :
an gran piti ti nasion moun
                  ki pa nôz fouti sispann séré londè charony-li dèyè an londè losyon rapôté
                  ki pa nôz fouti rété vôlè koulè’y anba dousin an lapoud blenmi
                  ka séré
                  ka rété la éti yo maré’y
ka viv ek déviv
                         toupiti
                                  akondi
                                       an vèwmin kaka anlè an bouch pen !
                                       an vonmi chyen yo liché èk viré liché jik a pa sa ankò !
                                       an andéwò san pies andidan !

                                        pou di tout an sel blo
                                               an gran piti ti nasion moun
                                                                ki ka koké san’y pa sa koké

lidé-a ka toumanté lespri-mwen
                                       akondi an vè-soley ka dansé lakalenda lajounnen kon lannuit,
                                                                                                               an toubouyon djôl
                                                                                                               an folman kaka
                                                                                                               dis dwet atè...

« sa’w lé fè, ou sav sa’w ka kité, ou pa sav sa’w ké touvé ! »

men tonnan ! sa ki ni dèyè sé ti parol taa ?
                                                ay sav !
                                                man pa wè
                                                man pa tann
                                                anni sé santi man santi an vié ti liliyad fret
                                                         akondi an piti ti grenn mertji lajan
                                                                    ka glinnsé-désann lou ek flo
                                                                         dèyèkou flanm difé lanfè an paradi
                                                                                                                 krabik

                                    EK MWEN PA SA SIPOTE SA ! ! !

(…)

men si yo konpwann man ké mété dlo an djol mwen ba yo
                                                                         AWAT ! ! !
                                                                                    mwen pa paré pou sa
                                    pas mwen fè’y
                                                         mwen pis ki fè’y

                                                                          monté-tounen lespri-mwen
                                                                         asou bik mennen-vini ta an
                                                                         douvan-tet griji anlè sektitid
                                                                         an dot nonm pouvini
                                                             wi man fè’y
                                                                         désann-konyen fontet-mwen
                                                                         dous asou tjok fondalnatal an
                                                                         karé linet vè won ek épé k’ka
                                                                         kalé-souri anba dé zié san
                                                                         konpwann an atè sousékè
                                                                         soutirè.
                                                             man fout fè’y
                                                                         dékalpiché tout ti zédjui-lidé
                                                                         fannal ta an gran golet blan
                                                                         ek démon-bobech
                                                             ek
                                                                         apré mwen pran lanvi twa ti
                                                                         lion lò ki ja kité laj bwè
                                                                         wonm dèyè ka alé, mwen
                                                                         konbiné red asou an touch
                                                                         koko anchanté ki té vini
                                                                         lonjé là konsa, dwet an mitan
                                                                         woch dianman lavi-mwen
                                                                         (man té ni oliwon twa mwa)
                                                                         san palé zéklennden anpenn

                                                                         endémenyab ta an lapousiniè
                                                                         ti soley kako ka chabonnen
                                                                         fret men an jan fondok !

ek mi mwen atjolman, mi !
doubout dwet kon pitjet o pi wototo pitites-mwen
ek mi sa mwen menm ka di :
                                                              wi ras-mwen sé ras bata
                                                              ras bata ti zandwa
                                                              ras bata òlalwa
                                                              mwen ka jouwé tout manman lakréyasion
                                                              men mwen ka maché won !
                                                              (jik ka pasé pou ti kouyon : adan lespri lé
                                                                                                                    «gwo patwon»)
                                                              ek
                                                              goumen-mwen sé pa goumen avan-i-cho-i-tjuit
                                                                               men goumen o dènié bout
                                                              lanmou-mwen sé pa lanmou dé lanmen plen
                                                                               men lanmou zéklé lanmò
                                                              labelté-mwen sé pa labelté mak fa
                                                                               men labelté fannik
                                                              lonnè-mwen sé pa lonnè anba wob
                                                                               men lonnè lonbrik
                                                              vérité-mwen sé pa vérité rachot
                                                                               men vérité apoda
                                                              rayisans-mwen sé pa rayisans final di kont
                                                                               men rayisans tjwézon d’kò
                                                              ek
                                                              lalwa-mwen sé pa lalwa ipokrit
                                                                               men lalwa Tout-ki-Tout ! ! !
(…)
                                                        Jòdijou
                                                                   plat pié-mwen planté dwet kon pitjet atè Matinik
                                                                   mo kokozyé ka kléré ké tout difé nannan Djiyàn
                                                                   gel an mwen swef tout madè a La Gwadloup
                                                                   dé bwa-mwen sé lé bo Dominik é Sent lisi
                                                                   lespri-mwen ka pitonnen (ba !) nan ranblouzay Ayiti
                                                                   ek
                                                                   bway-mwen ka prétan an sanblé pouvini La Kwayib

                                                                      an sanblé aléliwon ki sé pòté
                                                                                     sé sé
                                                                                    An bay
                                                                                    An tout
                                                                                    An tjè
                                                                                    An nannan
                                                                                    An man-pa-sav-ki sa ki nèf épisétout !

                                                                        an bel gran sanblé won ek pozé ki sé fè nou
                                                                                    rivé jik dèyè do bondjé-a
                                                                                    ka dòmi nan fondòk lèspri nou an
                                                                                    ek, rivé-nou là, ralé an boutou, soupézé’y
                                                                                    ek
                                                                                    fè zéklè pété an kokozyé’y ! ! !

                                                                                     Lèmonn tèlman rèd é chimérik…
(…)

Asou tout tras nou maché
An tout kat-chimen nou koupé
Anba tout kach nou lévé
Douvan kaz, tout koutla tonbé
Dèyè mòn, tout lanmen lonjé
Annan tout tjè nou viré soudé…
                             Ek
                             tout Met woulé wè lawonn viré fòmé
                                                  « chonjé nou chonjé ! »
                                                  « chèché nou chèché ! »
                                                  « chayé nou chayé ! »
                                                  « chié nou chié »
                                                  « chouboulé nou chouboulé »
                                                  « chanjé nou chanjé ! »
                               Pas
                                               ki yo lé ki yo pa lé
                                               Sa té ja ékri
                                               Sé sa nou té ja di
                                               Mi sé sa ki té ja prévi
                                 Ek
                                 jiskont pou sèten grenn kòn an viré fè fléch anba kaka-a
                                               yonn dèyè lot, yonn viré lonjé dwet mandé :

Wonpwen ?
otila nou sòti, nan aléliwon fondok dènié ti kras lèrestan diri dou a…

Wonpwen ?
otila nou pasé, van vanté nan gran vwel karavel chajé ek dènié lerestan ras moun
anba lopsion dènié model chien, pa asou fifinay lapousiè étsétéra jou baré anba flanm
difé an sel gwo lanfè simen ek etsétéra ti rotjet zépol koupé…

Wonpwen ?
otila nou rivé, kokoneg chabonnen blan anba an gwo difé fret é founi an mitan an ti
tanbi kri ta an sel ti soupap ladélivrans jouké anba lopsion étsétéra mové fonksionè ek
neg souchien…

Wonpwen ?
otila nou lévé, souf nan zòtey soté ek kriyé si anba sigré an piti ti woch soley won
kon magot pozé pil aplon an mitan an twa-fwa-kat son ek mazi téré anba zékal do
latè…
Wonpwen ?

otila nou k’alé, ponm kannel mi an bonden kannari afrédi douvan-dèyè dotwa kadav
ti zibié akwarel an séri zépeng monté té pèsé si an mitan tjè zié...

            WONPWEN NAN KAT CHIMEN ?

Yonn
            Tjenbwazè pou konnet : bat do pa vo an kout zo

            Séyansié pou chonjé : gadé zafè pa kaloj fè
Twa
            Meltjò pou katjilé : djab ki djab pa djab
Kat
            Manntò pou ekzosé : zé an tjèkoko
Senk
            «Ek kiles ki ni tò atò ? »

(...)

Ek mi sa mwen menm kréyalizé, mi :

                                       Lavérité sé fifin blad-boyo dimi endépalpab an etsétéra
                                       mantézon an blok.
                                                                 yonn pa s’ay san lot
                                                                 akondi lapo épi kazak
                                    Ek épi
                                       Lespri-tantjil machoké nan mal tonbé pran so
                                       Lespri-tantjil machoké nan bal volé an wo
                                                                 adan lavi ni dé chimen
                                                                 mwen a pran lé dé !!!
                                    Ek épi
                                       Raché koupé, chien ka fè chat
                                       Tonbé kriyé, chat ka fè chien
                                                                 kou koupé, enfim
                                                                 jwenn épi félisité
                                    Ek épi
                                       Won dan won sisi dowman
                                       Kavalié a viré lévé Fon Ranmak
                                                                 an sizo pa ka rété ensiswatil
                                                                 kal koko fann an dé viré kolé
                                    Ek épi
                                       O pi wo sé désann atè
                                       A tout-a-tout, owa labadijou, owala
                                                                 anba nwèsè fiyapen blé a
                                                                 moun transpalin an souri-ri ba’w
                                    Ek épi
                                       O pi ba sé lévé yatè
                                       Nou sé met an mitan kaka
                                                                 zédjui lidé an soukou graté djel
                                                                 bek aparey-fèloup kriyé : wé !
                                    Ek épi
                                       Tou san fon, sé miwè san laliman
                                       éti tout moun kriyé bè kon mouton
                                                                 Ti finfin lalimiè kléré difé
                                                                 otan kon
                                                                 Gwo vonvon chabon zon

(…)
Anba chal mennen lavi a, nou pou lévé an bel jé titim :
         Bet zorey loliyé nan koud ?
                                                  Pwazon ladjé
         Pon chato anlè zépol ?
                                                 Térin lalwé
An fondok tiwè tab woulé kò a, nou a souflé an bel lanbi :

          Kanmanyok tjuit, sé pi ta pi tris
          Tomalin kri, sé chou pou chou
                                             Akondi fèy parapli bannann anba an lalin klè
                                             Oben fey fléch bannann anba an karenm neg
               Ek sé lespri ki met…

               (...)

               An bon jou, an bougfou rété i di konsa :

Soley ka dansé menm manniè kon potomitan
Planet ki pou, ka vini wondi alantou silon an larel rek
Silon léman tjè soley, silon kantité planet —menm jan kon atom !
(Kontel, an manniè’y, H2O sé an soley tjò idrojenn ki mayé ek dé planet tjò
loksijenn)
Détjekfwa, soley ka jwenn yann é lot yo pésa wondi ay séré fè agoulous dèyè do siel
Pasè sa moun pa sav, soley épi lalin pòté koko épi patat —dé lè pa grap ! kia kia kia...

(…)
Larel :
anni di an sel vié piti ti tras labou