| Kaz | Enfo | Ayiti | Litérati | KAPES | Kont | Fowòm | Lyannaj | Pwèm | Plan |
| Accueil | Actualité | Haïti | Bibliographie | CAPES | Contes | Forum | Liens | Poèmes | Sommaire |
Woch Dianman Kreyol
(Flè Banbou)
«Le plus modeste poème écrit dans une langue vernaculaire est un joyau éternel.»
CHEIKH ANTA DIOP
BATA !
RAS MWEN SE RAS
BATA ! ! !
Twa ti grenn isi
dé gout an sa
yon chay adan tala
«h’onk h’onk h’onk !…men sa’w pé konpwann en, Hf’nk!»
èk tjek dot lavi mwen né san konnet...
(…)
mwen wè Difé
èk kriyé
Anmwé
an foufoun vlenn lanvè
an bèl lilèt manti-mantè
an tout touf fèy
an bèl konté anba fè’y
an foufou sôlda
an konpè fonmi wouj nwa
an toutoun tou
an lanmizè lou cho long men èk dou
èk
an foutou bwasèk
an titim san douvan-dèyè
«A-a ! oum-hou!»
«Aaaaa !… an han ! …»
«enben wè, kon nou di en, Iiiii… èk èk èk…»
èk mandé mwen kisa ankô...
AN SEL KALTE MODEL PELA MALZOREY SAN PYES KALTE SIKRE ! ! !
mi mwen mi !
mi sa mwen yé mi !
mi ki moun mwen yé mi !
(…)
Dépi
Mwen toupiti mwen to piti !
Mwen maté mwen to piti !
Mwen lévé mwen to piti
Mwen hélé mwen to piti !
sa mwen fè mwen konnèt
sa ki mwen ?
sa ki rivé mwen ?
sa ki ranfouné mwen ?
Tjip hay !
«Sa ou pa konnèt pi gran pasé’w !»
«Pa chèché konpwann ayen !»
«Ou kay tounen panyen !»
Honk!
Sé sa yo di !
Sé sa yo kwè !
Sé sa yo konpwann !
Men es sé sa ki sa ! ?
«Hen wi, fout !»
«anni
lévé lè’w lévé
manjé plen bouden’w
bwè lérèstan fal ou
pisé fôs koko’w
kaka laji bonda’w
èk
dômi kont dômi’w»
«sa’w lé ankô, non ! ?»
mi yo mi
mi sa yo sélé mi
mi sé sa yo mandé mi
alò sé sa gangan nou kité ba nou, alò ?
alò sé lanmen sal taa yo lé nou pwan, alò ?
alò sé sòti an an sann pou rantré an difé, alò ?
MANTI-YO ! ! !
Pas
An vérité
Tout lo fè-wol taa
Tout lo padon-mèsi taa
Sé té san
konté Modisyon !
Sé té san
kouté Djab !
Sé té san
kanté Apalézôt !
PAS, SA VRE ! ! !
SA PIS KI VRE ! ! !
mwen wè’y an dé kokozyé’y !
Abolay
mwen santi’y anba lanmen’y !
Tanbou Sa a
mwen tann’i klen’en owon pat li !
kokochenn-an
mwen flaté londè’y afon kalnen’y !
zenzen-an
mwen pwan lanvi’y anba lang-li !
Tafya-a
èk
vyé kongo zié blé a anni halé mwen pa zel
djôl-li lonjé-souflé
ouh’f
ouh’f
ouh’f
ouh’f
(pa dé kou !)
an touzorèy mwen
avan lang-li lésité an danma
nanni
anlè kalbèch-mwen ba mwen
…apréki
i viré bésé dé zié’y dousman
an manniè chimérik
anmizi-anmizi pat-li glisé-viré-ladjé mwen
èk
i anni tonbé dèd blo !
anlè kouch-la
dwet douvan mwen…
èk sa vré tou ! ! !
man wè yo
man pis ki wè yo
yonn doubout yonn douvan lot
akondi an siklòn sann épi sitwon
ek
padan an tonnèdidié d’tan
sé té zépôlansyèl !
sé té kouwanfou !
sé té zéklènanzié !
ek épi
KLAW !
an sel plakata miks té plontonnen atè-a
sé té
tonbéanzo !
sé té
tjôkantèk !
sé té
grijiatè !
akondi an ladja mangous épi sèpan
ek
pa lot bò an pies koté
zédjui an siflet té anni trigidi an nwèsè-a
èk épi BA !
PAYAW !
PO !
An moun anni kriyé an sel kriyé ! ! !
mwen menm pa konpwann
mwen anni wè’y tjansé an kalzyé fèmen !
mwen santi zo’y klatjé anba bôljounou’y !
mwen lanvi an kalot san’y volè sigré djôl mwen !
mwen tann jounou’y goudi atè, tèt li pann an syèl !
mo flaté djèl-li an Aaahss ! ! !
ek épi
Blo !
épé kasket a méday flanban kouwi-tonbé blé anlè’y
yo goumen-dégridi ponyet-li dri anba an mòdan zékobel
ek
yo trennen’y alé atè akondi an patjé rad sal…
lespri-mwen rété an bililik
kò-mwen, red kon bwonz
èk épi,
(owala mwen réyalizé)
mwen chapé kouwi an sel kouwi ka kriyé :
ANMWE, DIFE MO ! ! !
DIFE MO ! ! !
DIFEE MoooOO ! ! !
moun kouri-vini-wè sa ki pasé
moun ! moun ! moun ! moun !
moun fè
moun di
moun sanbwi
bagay moun pa janmen wè…
« sa’w ka palé laa ? »
« sa ki moun-taa ?»
« sa ki di’w sa ?»
« hen non, monhè !... »
(…)
ajôlman, dépi’w wouvè djôl-ou
fidji tout moun dwôl
djôl tout moun pa sa dékoud
oben
lapo friyapen yo
ka anni pati-fè rafal
akondi lanm kouto chien anba pawol-manti
anba lafèsanbwi…
tjip, dan-mwen mol
bouyon san pwa...
(...)
poulos, tjè-mwen toujou boulouwé-alé van !
pa asou kréto tet mòn désèktitid-mwen
an manniè pou chapé anba rel rannézon rek réyalité-mwen :
an gran piti ti nasion moun
ki pa nôz fouti sispann séré londè charony-li dèyè an londè losyon rapôté
ki pa nôz fouti rété vôlè koulè’y anba dousin an lapoud blenmi
ka séré
ka rété la éti yo maré’y
ka viv ek déviv
toupiti
akondi
an vèwmin kaka anlè an bouch pen !
an vonmi chyen yo liché èk viré liché jik a pa sa ankò !
an andéwò san pies andidan !
pou di tout an sel blo
an gran piti ti nasion moun
ki ka koké san’y pa sa koké
lidé-a ka toumanté lespri-mwen
akondi an vè-soley ka dansé lakalenda lajounnen kon lannuit,
an toubouyon djôl
an folman kaka
dis dwet atè...
« sa’w lé fè, ou sav sa’w ka kité, ou pa sav sa’w ké touvé ! »
men tonnan ! sa ki ni dèyè sé ti parol taa ?
ay sav !
man pa wè
man pa tann
anni sé santi man santi an vié ti liliyad fret
akondi an piti ti grenn mertji lajan
ka glinnsé-désann lou ek flo
dèyèkou flanm difé lanfè an paradi
krabik
EK MWEN PA SA SIPOTE SA ! ! !
(…)
men si yo konpwann man ké mété dlo an djol mwen ba yo
AWAT ! ! !
mwen pa paré pou sa
pas mwen fè’y
mwen pis ki fè’y
monté-tounen lespri-mwen
asou bik mennen-vini ta an
douvan-tet griji anlè sektitid
an dot nonm pouvini
wi man fè’y
désann-konyen fontet-mwen
dous asou tjok fondalnatal an
karé linet vè won ek épé k’ka
kalé-souri anba dé zié san
konpwann an atè sousékè
soutirè.
man fout fè’y
dékalpiché tout ti zédjui-lidé
fannal ta an gran golet blan
ek démon-bobech
ek
apré mwen pran lanvi twa ti
lion lò ki ja kité laj bwè
wonm dèyè ka alé, mwen
konbiné red asou an touch
koko anchanté ki té vini
lonjé là konsa, dwet an mitan
woch dianman lavi-mwen
(man té ni oliwon twa mwa)
san palé zéklennden anpenn
endémenyab ta an lapousiniè
ti soley kako ka chabonnen
fret men an jan fondok !
ek mi mwen atjolman, mi !
doubout dwet kon pitjet o pi wototo pitites-mwen
ek mi sa mwen menm ka di :
wi ras-mwen sé ras bata
ras bata ti zandwa
ras bata òlalwa
mwen ka jouwé tout manman lakréyasion
men mwen ka maché won !
(jik ka pasé pou ti kouyon : adan lespri lé
«gwo patwon»)
ek
goumen-mwen sé pa goumen avan-i-cho-i-tjuit
men goumen o dènié bout
lanmou-mwen sé pa lanmou dé lanmen plen
men lanmou zéklé lanmò
labelté-mwen sé pa labelté mak fa
men labelté fannik
lonnè-mwen sé pa lonnè anba wob
men lonnè lonbrik
vérité-mwen sé pa vérité rachot
men vérité apoda
rayisans-mwen sé pa rayisans final di kont
men rayisans tjwézon d’kò
ek
lalwa-mwen sé pa lalwa ipokrit
men lalwa Tout-ki-Tout ! ! !
(…)
Jòdijou
plat pié-mwen planté dwet kon pitjet atè Matinik
mo kokozyé ka kléré ké tout difé nannan Djiyàn
gel an mwen swef tout madè a La Gwadloup
dé bwa-mwen sé lé bo Dominik é Sent lisi
lespri-mwen ka pitonnen (ba !) nan ranblouzay Ayiti
ek
bway-mwen ka prétan an sanblé pouvini La Kwayib
an sanblé aléliwon ki sé pòté
sé sé
An bay
An tout
An tjè
An nannan
An man-pa-sav-ki sa ki nèf épisétout !
an bel gran sanblé won ek pozé ki sé fè nou
rivé jik dèyè do bondjé-a
ka dòmi nan fondòk lèspri nou an
ek, rivé-nou là, ralé an boutou, soupézé’y
ek
fè zéklè pété an kokozyé’y ! ! !
Lèmonn tèlman rèd é chimérik…
(…)
Asou tout tras nou maché
An tout kat-chimen nou koupé
Anba tout kach nou lévé
Douvan kaz, tout koutla tonbé
Dèyè mòn, tout lanmen lonjé
Annan tout tjè nou viré soudé…
Ek
tout Met woulé wè lawonn viré fòmé
« chonjé nou chonjé ! »
« chèché nou chèché ! »
« chayé nou chayé ! »
« chié nou chié »
« chouboulé nou chouboulé »
« chanjé nou chanjé ! »
Pas
ki yo lé ki yo pa lé
Sa té ja ékri
Sé sa nou té ja di
Mi sé sa ki té ja prévi
Ek
jiskont pou sèten grenn kòn an viré fè fléch anba kaka-a
yonn dèyè lot, yonn viré lonjé dwet mandé :
Wonpwen ?
otila nou sòti, nan aléliwon fondok dènié ti kras lèrestan diri dou a…
Wonpwen ?
otila nou pasé, van vanté nan gran vwel karavel chajé ek dènié lerestan ras moun
anba lopsion dènié model chien, pa asou fifinay lapousiè étsétéra jou baré anba flanm
difé an sel gwo lanfè simen ek etsétéra ti rotjet zépol koupé…
Wonpwen ?
otila nou rivé, kokoneg chabonnen blan anba an gwo difé fret é founi an mitan an ti
tanbi kri ta an sel ti soupap ladélivrans jouké anba lopsion étsétéra mové fonksionè ek
neg souchien…
Wonpwen ?
otila nou lévé, souf nan zòtey soté ek kriyé si anba sigré an piti ti woch soley won
kon magot pozé pil aplon an mitan an twa-fwa-kat son ek mazi téré anba zékal do
latè…
Wonpwen ?
otila nou k’alé, ponm kannel mi an bonden kannari afrédi douvan-dèyè dotwa kadav
ti zibié akwarel an séri zépeng monté té pèsé si an mitan tjè zié...
WONPWEN NAN KAT CHIMEN ?
Yonn
Tjenbwazè pou konnet : bat do pa vo an kout zo
Dé
Séyansié pou chonjé : gadé zafè pa kaloj fè
Twa
Meltjò pou katjilé : djab ki djab pa djab
Kat
Manntò pou ekzosé : zé an tjèkoko
Senk
«Ek kiles ki ni tò atò ? »
(...)
Ek mi sa mwen menm kréyalizé, mi :
Lavérité sé fifin blad-boyo dimi endépalpab an etsétéra
mantézon an blok.
yonn pa s’ay san lot
akondi lapo épi kazak
Ek épi
Lespri-tantjil machoké nan mal tonbé pran so
Lespri-tantjil machoké nan bal volé an wo
adan lavi ni dé chimen
mwen a pran lé dé !!!
Ek épi
Raché koupé, chien ka fè chat
Tonbé kriyé, chat ka fè chien
kou koupé, enfim
jwenn épi félisité
Ek épi
Won dan won sisi dowman
Kavalié a viré lévé Fon Ranmak
an sizo pa ka rété ensiswatil
kal koko fann an dé viré kolé
Ek épi
O pi wo sé désann atè
A tout-a-tout, owa labadijou, owala
anba nwèsè fiyapen blé a
moun transpalin an souri-ri ba’w
Ek épi
O pi ba sé lévé yatè
Nou sé met an mitan kaka
zédjui lidé an soukou graté djel
bek aparey-fèloup kriyé : wé !
Ek épi
Tou san fon, sé miwè san laliman
éti tout moun kriyé bè kon mouton
Ti finfin lalimiè kléré difé
otan kon
Gwo vonvon chabon zon
(…)
Anba chal mennen lavi a, nou pou lévé an bel jé titim :
Bet zorey loliyé nan koud ?
Pwazon ladjé
Pon chato anlè zépol ?
Térin lalwé
An fondok tiwè tab woulé kò a, nou a souflé an bel lanbi :
Kanmanyok tjuit, sé pi ta pi tris
Tomalin kri, sé chou pou chou
Akondi fèy parapli bannann anba an lalin klè
Oben fey fléch bannann anba an karenm neg
Ek sé lespri ki met…
(...)
An bon jou, an bougfou rété i di konsa :
Soley ka dansé menm manniè kon potomitan
Planet ki pou, ka vini wondi alantou silon an larel rek
Silon léman tjè soley, silon kantité planet —menm jan kon atom !
(Kontel, an manniè’y, H2O sé an soley tjò idrojenn ki mayé ek dé planet tjò
loksijenn)
Détjekfwa, soley ka jwenn yann é lot yo pésa wondi ay séré fè agoulous dèyè do siel
Pasè sa moun pa sav, soley épi lalin pòté koko épi patat —dé lè pa grap ! kia kia kia...
(…)
Larel :
anni di an sel vié piti ti tras labou
